Suistimal Üçgeni: Fırsat, Rasyonalizasyon ve Baskı

“Suistimal üçgeni” terimi genellikle iş dünyasında ve organizasyonel bağlamlarda kullanılan bir kavramdır. Bu kavram, genellikle yolsuzluk, dolandırıcılık veya etik dışı davranışlar gibi olumsuz durumların oluşumunda etkili olan üç temel faktörü ifade etmek için kullanılır. Bu faktörler şunlardır:

1. Fırsat (Opportunity): Bir suistimalin gerçekleşebilmesi için uygun fırsatların varlığı gereklidir. Örneğin, iç kontrol eksiklikleri, zayıf denetim mekanizmaları veya zayıf yönetim kontrolü gibi durumlar, bir çalışanın suistimal fırsatını değerlendirmesine olanak tanır.
2. Rasyonalizasyon (Rationalization): Suistimal eylemini gerçekleştiren kişi için, bu eylemi etik veya yasal olarak kabul edilebilir hale getiren içsel bir süreci ifade eder. Örneğin, “şirket zaten bana yeterince ödeme yapmıyor” veya “kimse zarar görmeyecek” gibi rasyonalizasyonlar, suistimal eylemlerini meşrulaştırmak için kullanılabilir.
3. Baskı (Pressure): Bireyin suistimal eylemlerine yönelmesine neden olan dış veya iç baskıları ifade eder. Örneğin, finansal zorluklar, maddi sıkıntılar, ailevi problemler veya işyerindeki performans beklentileri gibi baskılar, bir kişiyi suistimal eylemlerine yönlendirebilir.

Bu üç faktör bir araya geldiğinde, suistimal üçgeni oluşur ve potansiyel olarak suistimalin gerçekleşmesine zemin hazırlar. Bu kavram, işletmelerin iç kontrol sistemlerini güçlendirmesi, etik kuralları ve iş ahlakını teşvik etmesi gerektiğini vurgulayan bir önleyici yaklaşım sunar.

Bir insanı suistimale itebilecek bu üç unsurdan (fırsat, rasyonalizasyon ve baskı) herhangi biri olursa normal bir çalışan gibi gözüken kişiler de bundan faydalanabilir.  Burada kendinden şüphe duyulmayacağını düşünen ve yönetsel ya da denetimsel olarak boşluğu yani fırsatını bulan aile üyesi finansal suistimal yapabileceği gibi yıllarca bir şirkette çalışmış fakat hakkını alamadığını düşünen satış, satın alma vb. personel de bu durumu rasyonelleştirerek suistimal yapabilir. Yaptığı bu suistimali ise kendisi için hak olarak görür ve bu durumu rasyonelleştirir. Bu durumda da suistimali yapanlar günlük çalışmalarına devam ederler.

Fırsat Üzerine

Fırsat suistimalini birkaç örnekle açıklayalım:

1. Zayıf İç Kontroller: Bir şirketin, iç kontrol mekanizmalarında zayıf noktalar veya denetim eksiklikleri bulunuyorsa, bu durum çalışanlar için suistimal fırsatları yaratabilir. Örneğin, mali işlemlerde doğrudan gözetim olmaması veya gereken belgelerin kolayca manipüle edilebilmesi gibi durumlar, finansal suistimal riskini artırabilir.
2. Yüksek Yetki ve Erişim: Bir çalışan, işyerinde önemli yetkilere ve bilgilere erişimi olan bir pozisyonda bulunuyorsa, bu durum suistimal için bir fırsat yaratabilir. Örneğin, Finans Departmanında çalışan bir kişinin mali kaynaklara erişimi olduğunda, bu yetkileri kötüye kullanma riski artabilir. Yetkisi gereği onay mekanizmasında olan bir yöneticinin verdiği maddi konulardaki onaylar da bu risk dahilindedir.
3. İş Ortamındaki Normlar: Bazı iş ortamlarında, etik dışı davranışlar kabul görebilir veya hoş görülebilir hale gelebilir. Örneğin, bir şirkette yönetim kademesindeki kişilerin etik dışı uygulamaları teşvik ettiği veya görmezden geldiği durumlar, çalışanların suistimali daha kolay bir şekilde gerçekleştirmelerine yol açabilir.
4. Teknolojik Zayıflıklar: Bir şirketin bilgi teknolojisi altyapısında güvenlik açıkları veya zayıflıklar bulunması, bilgisayar korsanlarının veya içeriden tehditlerin (insider threats) veri hırsızlığı veya sistem manipülasyonu gibi suistimal eylemlerini gerçekleştirmelerine olanak tanır.

Bu örnekler, fırsat faktörünün suistimal eylemlerinin gerçekleşmesi için ne kadar önemli olduğunu göstermektedir. İşyerindeki fırsatların azaltılması veya kontrol edilmesi, suistimal riskini önemli ölçüde azaltabilir ve etik bir çalışma ortamının korunmasına yardımcı olabilir.

Rasyonalizasyon Üzerine

Burada rasyonalizasyonu biraz daha açmakta fayda olduğunu düşünüyorum. Kurumlarda çalışanlar yaptığını rasyonelleştirmeye başladıklarında yani bu çizgiyi geçtiklerinde artık onlar için geri dönüş olmamakta yakalanana kadar durmamaktadırlar. Rasyonalizasyon suistimali, kişinin yaptıklarını meşrulaştırmasıdır. Örneğin şirketin kaynaklarını kendi çıkarları için kullanma veya satma olarak gerçekleşiyorsa “şirket bana yeterince maaş vermiyor, şirkete çok kazandırıyorum ama bana bir ödül mekanizması yok” gibi bir rasyonalizasyonla bu eylemi haklı çıkarabilir. Bu haksız eylem için bahane bulur. Bir çalışan, şirketin mal varlıklarını kişisel işleri için kullanabilir ve bu durumu, “kimse zarar görmeyecek” şeklinde rasyonalize edebilir. Kişilere zarar vermeyeceğinin düşünülmesi de rasyonelleştirmenin en büyük unsurlarındandır. Böylece kişiler vicdanen kendilerini suçlu hissetmekten kaçıyor ve haksız bir durumun içinde haklılık arayışında olduğunu görüyor. Örneğin iş ilişkisi yapılacak şirketlerden rüşvet alınmasının veya maddi değeri yüksek hediye alınmasının kimseye bir zarar vermeyeceği düşünülebilmektedir.

Baskı Üzerine

1. Maddi Sıkıntılar: Bir çalışan, ailesinin geçimini sağlamakta zorlanıyor olabilir veya kişisel borçlarını ödemek için ek gelire ihtiyaç duyuyor olabilir. Bu durumda, finansal baskı altında olan çalışan, şirket varlıklarını haksız yere kullanarak veya mali kaynakları yönetim dışında kullanarak bu baskıya yanıt verebilir.
2. Performans Beklentileri: Bir yönetici veya satış temsilcisi, şirketin yüksek performans beklentileriyle karşı karşıya olabilir. Bu durumda, belirli bir hedefe ulaşmak için baskı altında hissedebilirler ve bu baskı, etik dışı veya yasa dışı yollarla hedeflere ulaşma girişimlerine neden olabilir.
3. İş Güvenliği Endişeleri: Bir çalışan, işini kaybetme veya kariyerinde ilerleme kaybetme endişesiyle karşı karşıya olabilir. Bu tür baskılar altında, çalışanlar etik dışı davranışlara başvurabilirler, örneğin rakip firmaya şirket sırlarını sızdırma veya iç veri manipülasyonu gibi.
4. Ailevi veya Kişisel Zorluklar: Bir çalışan, ailevi bir kriz veya sağlık sorunları ile uğraşıyor olabilir. Bu tür kişisel stres faktörleri, çalışanın zihinsel veya duygusal olarak etkilenmesine ve sonuç olarak etik olmayan davranışlara yönlenmesine neden olabilir.

Bu örnekler, baskı (pressure) faktörünün suistimal eylemlerinin ardında yatan motivasyonları nasıl etkileyebileceğini göstermektedir. Bu tür baskılar, bir kişinin normalde etik olmayan davranışlara başvurmasına yol açabilecek güçlü motivasyon kaynakları olabilir.

Yaptığım soruşturmalarda bu kişiler yakalandıklarında bile sadece yakalandıklarına üzülüyor ve hatta neden yakaladığınıza dair sizi suçlamaya başlıyor. Soruşturmalarda karşılaştığım bazı ortak yakınma ifadeleri ise şunlar oluyor;

Bir tek ben mi yapıyorum?

Beni niye yakaladınız?

Şu kişiler de yapıyor onlar torpilli mi ben niye yapmayayım?

Şirket bana yeterince maaş vermiyor, mesai vermiyor, akşam taksi ücretimi karşılamıyor ben ne yapayım?

Ben şirkete şu kadar kazandırdım ama bana doğru düzgün zam yapılmadı, şirket sözünü tutmadı . . .

Suistimal yaptığının tespit edildiğini ve kaçamayacağını anlayınca kişiler özür dileme ve pişmanlık gösterme yoluna gidebilmektedirler. Genel olarak bu durum suç sonrası durumu hafifletmeye veya cezayı azaltmaya yönelik bir taktik oluyor.

Son olarak suistimali sadece iş yaşamında düşünmemek gerekir. Basit bir örnekle fırsatını bulan bir aile üyesi, aile mirasını kendi lehine kullanma ve kendi zimmetine geçirmesi fırsat ve rasyonelleştirme unsurlarını içermektedir. Bu kişi sizin iş yaşamınızda astınız ya da üstünüz olabilir. Bu sebeple ekonomik zorluklar, ahlaki değerlerdeki zayıflıklar, haksız uygulamalar suistimale yöneltebilir.

Suistimal süreçlerini yüretecek olan meslektaşlarıma bir uyarıda bulunayım;
Suistimali yapan kişiler, suçlamaları sorgulayan veya fark eden biriyle ilgili yanlış bilgi veya iftira atabilirler. Elinizdeki delilleri çok dikkatli toplamalı, ilgili kişiyle kendinizle ilgili kişisel polimiklere girmekten kaçınmalı ve haksız olduğu bu durumu tersine döndürecek ve sizi suçlayacak konulara girilmemesine çalışmalısınız. 

Aslında bu aşamada siz de yalnızsınız bunu unutmayın. Tek güvenceniz yaptığınız işin doğruluğu ve niteliğidir.

Suistimaller Önlenebilir Mi?

İnsanlar var olduğu sürece suistimaller tamamen önlenemez fakat alınabilecek tedbirilerle suistimal ihtimali azaltılabilir ve bazı suistimaller sadece niyet aşamasında kalabilir.

İş yerinde suistimallerin önüne geçebilmek için alınabilecek bazı önlemler şunlar olabilir:

1. İç Kontrollerin Güçlendirilmesi: Şirketler, iç kontrol sistemlerini güçlendirerek suistimalin önlenmesine yönelik adımlar atabilir. Örneğin, mali işlemlerin ve varlık kullanımının düzenli olarak denetlenmesi, belge ve yetki kontrollerinin sağlanması gibi.
2. Eğitim ve Farkındalık Programları: Çalışanlara etik davranışlar ve suistimalin sonuçları konusunda düzenli eğitimler verilmesi önemlidir. Bu eğitimler, suistimalin tanımlanması, rapor edilmesi ve önlenmesi konularını kapsamalıdır.
3. Açık İletişim Kanalları ve İtiraz Mekanizmaları: Çalışanlar, şirket içinde açık iletişim kanalları ve güvenilir itiraz mekanizmaları aracılığıyla şüpheli faaliyetleri rapor edebilmelidir. Bu mekanizmaların güvenliği ve gizliliği sağlanmalıdır.
4. Etik İlkelerin Belirlenmesi ve Uygulanması: Şirketler, etik kurallar ve değerler çerçevesinde çalışanlara rehberlik eden bir etik kod belirlemelidir. Bu kod, işyerinde etik olmayan davranışların önlenmesine yardımcı olabilir.
5. Risk Değerlendirmesi ve Analizi: Potansiyel suistimal risklerini belirlemek ve bunlara karşı önleyici tedbirler almak için periyodik risk değerlendirmeleri yapılmalıdır. Örneğin, yüksek yetkiye sahip olan pozisyonlar veya hassas veriye erişimi olan alanlar risk altında olabilir.
6. İyi İş Güvenliği ve İşyeri Kültürü: İyi bir iş güvenliği kültürü ve işyeri atmosferi oluşturmak, çalışanların suistimal eylemlerinden kaçınmalarına yardımcı olabilir. Ayrıca, iş yükünün adil bir şekilde dağıtılması ve performansın adil bir şekilde değerlendirilmesi de önemlidir.
7. Ceza ve Ödül Sistemleri: Suistimalin caydırıcı olması için etkili ceza ve ödül sistemleri oluşturulmalıdır. İyi performans ve etik davranışlar ödüllendirilmeli, suistimal ise disiplin cezalarıyla karşılanmalıdır.

Bu önlemler, iş yerinde suistimali önlemek için alınabilecek başlıca adımlardır. Şirketlerin bu tür önlemleri etkin bir şekilde uygulaması, hem çalışanların hem de şirketin uzun vadeli başarısı ve güvenliği için kritik öneme sahiptir.

Yukarıda maddelerle birlikte öncelikle bir işyerinde adil ve çalışanların maddi ve manevi olarak güvenebilecekleri sistemi kurmak her şeyden önemlidir.